Όλη μου τη ζωή αποφεύγω τις συμβουλές. Τις θεωρώ έναν ανέντιμο τρόπο για να ξεφορτωθεί κανείς την αμηχανία του. Σκρολάροντας στο κινητό έπεσα σ’ ένα video ενός δικηγόρου με τίτλο “Πέντε πράγματα που δεν πρέπει να κάνουν οι ενήλικες”. Συνήθως τέτοια συμβουλίκια τα προσπερνώ, αλλά το συγκεκριμένο με κέρδισε γιατί διέκρινα ότι δεν μιλούσε για συμπεριφορές αλλά για τον θάνατο.

Για να δούμε τι λέει.

1_ΜΗΝ ΠΑΙΡΝΕΙΣ ΑΠΟΦΑΣΕΙΣ ΟΤΑΝ ΕΙΣΑΙ ΣΕ ΑΠΟΓΝΩΣΗ

Και πολύ σωστά τα λέει! Μόνο που ο λόγος δεν είναι ότι το αδιέξοδο θολώνει την κρίση. Είναι κάτι χειρότερο: καταργεί το μέλλον. Όταν κάποιος βρίσκεται σε κατάσταση απόγνωσης δεν λέει ότι τα βλέπει χειρότερα, λέει ότι τα βλέπει… λιγότερα. Δηλαδή ότι δεν βλέπει επιλογές. Το οπτικό πεδίο στενεύει μέχρι το σημείο να χωράει μόνο ο πόνος. Οποιαδήποτε απόφαση πάρουμε που επηρεάζει το μέλλον μας, προϋποθέτει ότι έχουμε τοποθετήσει τον εαυτό μας στο μέλλον και κάνουμε τους λογαριασμούς. Προϋποθέτει ότι έχουμε φανταστεί έναν μελλοντικό εαυτό μας που θα την υιοθετήσει.

Απ’ την άλλη μεριά, ο άνθρωπος σε απόγνωση τον μελλοντικό εαυτό του δεν τον βλέπει. Η απόγνωση τον έχει αφιαρέσει από την εξίσωση. Άρα δεν αποφασίζει παρά απλά εκτελεί κάτι που μοιάζει με απόφαση.

2_ΜΗΝ ΨΑΧΝΕΙΣ ΤΟΝ ΤΕΛΕΙΟ ΕΡΩΤΑ

Καλά τα λέει. Αυτό που αναζητάμε σαν “άνευ όρων” αγάπη ή έρωτα, σπάνια είναι αίτημα για αγάπη ή έρωτα. Είναι κάτι διαφορετικό. Είναι η “πίστη στον απόλυτο σωτήρα”. Είναι η μία από τις δύο γραμμές άμυνας που στήνει ο άνθρωπος απέναντι στον φόβο του θανάτου. Μέσω της άνευ όρων αγάπης από τρίτους, ελπίζει στην αθανασία. Ή τέλος πάντων στην απομάκρυνση του φόβου του θανάτου.

Η άλλη γραμμή άμυνας είναι η πεποίθηση ότι είμαστε ιδιαίτεροι, διαφορετικοί απ’ όλο τον υπόλοιπο κόσμο. Το αίτημα για αγάπη υπηρετεί άνευ όρων και τις δύο άμυνες. Ο άλλος γίνεται ο σωτήρας σου και ταυτόχρονα σε επιβεβαιώνει σαν εξαιρετικά διαφορετικό.

Όποιος δηλαδή αναζητά τον “άνευ όρων” έρωτα, στην πραγματικότητα δεν αναζητάει τον ιδανικό έρωτα αλλά εκείνο το “άνευ όρων”, εκεί είναι το ζουμί της αναζήτησης. Δηλαδή εξαίρεση από την ανθρώπινη μοίρα, τον θάνατο, στο πρόσωπο ενός άλλου ανθρώπου. Την οποία φυσικά δεν εισπράττει ποτέ και αυτή την αποτυχία τη χρεώνει στον άλλο σαν προδοσία. Σου λέει “Κοιτάει μόνον τη πάρτη του. Όχι εμένα! Άρα δεν με αγαπάει”.

Η συμβουλή του δικηγόρου είναι “Άσε τον κόσμο στην ησυχία του, βρες έναν άνθρωπο να σε συμπαθεί πολύ, συμπάθησέ τον κι εσύ το ίδιο και διδάξτε ο ένας τον άλλο πώς να συμβιώνετε. Ήρεμα”.

Ο πήχης κατέβηκε από τον πολύχρωμο άνευ όρων έρωτα στην απλή “συμπάθεια” γιατί ανάμεσα σε δύο ανθρώπους πάντα θα υπάρχει μια απόσταση την οποία καμία οικειότητα δεν μπορεί να γεφυρώσει. Όσο και να αγαπιούνται. Βλέπετε, κανένας δεν μπορεί να πεθάνει τον δικό μας θάνατο, όσο κι αν μας αγαπάει.

Μπορούμε όμως να μοιραστούμε την διαδρομή ως εκεί. Μπορεί να μη γίνεται να σώσουμε ο ένας τον άλλο. Αλλά μπορούμε να συνοδεύουμε ο ένας τον άλλο.

Και όποιος νομίζει ότι αυτή η συντροφιά είναι λίγη, καλή του τύχη.

3_ΝΑ ΜΗΝ ΑΦΗΝΕΙΣ ΓΡΑΠΤΑ ΙΧΝΗ

Εδώ διαφωνώ, ή μάλλον συμφωνώ για άλλο λόγο. Σαν προφύλαξη μια χαρά την ακούω. Πρόσεξε όμως τι ακριβώς ζητάει. Ζητά να μην υπάρχει τεκμήριο του εαυτού σου που να μπορεί να διαβαστεί αργότερα από άλλον με διαφορετική διάθεση. Όμως αυτή δεν είναι η ακριβέστερη περιγραφή του «να σε γνωρίσει κάποιος»;

Η διάκριση που θα πρότεινα είναι απλή. Μη γράφεις για να αποφύγεις να μιλήσεις. Οι ατέλειωτες γραπτές συζητήσεις που εξηγούν, δικαιολογούνται ή παραπονιούνται δεν είναι επικοινωνία. Είναι αποφυγή επικοινωνίας. Γράψε όταν το γράψιμο είναι η πιο τίμια πράξη που διαθέτεις. Ο κανόνας του να μην αφήνεις γραπτά ίχνη σε προστατεύει από μια αίθουσα δικαστηρίου αλλά δεν σε προστατεύει από το χειρότερο. Το να φύγεις χωρίς να σε έχει γνωρίσει κανείς.

4_ΝΑ ΜΗΝ ΕΓΚΑΤΑΛΕΙΠΕΙΣ ΤΙΣ ΑΡΧΕΣ ΣΟΥ

Και περιγράφει το κόστος σαν εξωτερικό, δηλαδή ότι η εγκατάλειψη του εαυτού σου και των πραγματικών σου προοπτικών επιστρέφει και εκδικείται στις σχέσεις και στις φιλίες. Νομίζω ότι το πραγματικό κόστος είναι εσωτερικό και εμφανίζεται πολύ αργότερα. Έχω ακούσει αρκετούς ανθρώπους, μεγαλύτερους από εμένα να μιλούν γι’ αυτό. Όσο πιο αζήτητη ήταν η ζωή που έζησαν, τόσο μεγαλύτερος ο τρόμος τους μπροστά στον θάνατο. Νομίζω ότι δεν φοβόμαστε τόσο το γεγονός ότι θα πεθάνουμε. Φοβόμαστε ότι δεν ζήσαμε αρκετά, ότι μας μένει αζήτητο μεγάλο μέρος της ζωής μας. Ότι δηλαδή είναι πολύ νωρίς για να πεθάνουμε.

5_ΝΑ ΜΗΝ ΑΘΕΤΕΙΣ ΤΟΝ ΛΟΓΟ ΣΟΥ. ΣΤΟ ΤΕΛΟΣ ΜΕΝΕΙ ΜΟΝΟ Η ΥΠΟΛΗΨΗ ΣΟΥ

Υπόληψη. Θα την άλλαζα αυτή τη λέξη. Η υπόληψη είναι αυτό που σκέφτονται οι άλλοι για σένα. Είναι δεμένη με το όνομά σου και σβήνει μαζί με τη μνήμη όσων σε γνώρισαν. Υπάρχει όμως κάτι ανθεκτικότερο, αυτό που η υπαρξιακή ψυχοθεραπεία (Yalom) ονομάζει “κυματισμό”. Ότι δηλαδή καθετί που κάνουμε μεταβιβάζεται μέσα από αθέατες αλληλεπιδράσεις από άνθρωπο σε άνθρωπο. Και συνεχίζει να μεταβιβάζεται αφού πάψουμε να το ελέγχουμε.

Ο “κυματισμός” φτάνει σε ανθρώπους που δεν θα γνωρίσουμε ποτέ και το όνομά μας δεν θα ταξιδεύει μαζί του. Ένα χάδι σε μια μάνα περνά στον τρόπο που εκείνη φέρεται στο παιδί της. Και από εκεί περνάει στα παιδιά του παιδιού της χωρίς κανείς να ξέρει από πού ξεκίνησε.

Η “τήρηση του λόγου” είναι η μονάδα που μετράει αυτόν τον κυματισμό.

Την επόμενη φορά που θα υποσχεθείς κάτι, υποσχέσου μόνο όσα μπορείς να κάνεις.

Και κάνε ό,τι υποσχέθηκες.

For the Prince
Σεπτέμβριος 2026