Στις πόλεις με μεσογειακό κλίμα οι δήμαρχοι φυτεύουν δέντρα, καλύπτουν δρόμους με ανοιχτόχρωμα υλικά και ανοίγουν κλιματιζόμενους χώρους για το ευάλωτο κοινό. Όμως, η έρευνα δείχνει ότι το μέτρο που μειώνει περισσότερο την αίσθηση της ζέστης δεν είναι τίποτα παραπάνω από περισσότερη σκιά.
Στην Calle Sierpes και στην Calle Tetuán, τους κεντρικούς εμπορικούς πεζόδρομους της Σεβίλλης τα καλοκαίρια κρεμούν υφασμάτινες τέντες ανάμεσα στα κτίρια, ψηλά στο ύψος της στέγης. Είναι μια φαντασμαγορική παραδοσιακή πρακτική η οποία, εκτός από μαγνήτης για φωτογραφίες, αποκαλύπτει ότι η ζέστη που νιώθει ο άνθρωπος στον δρόμο εξαρτάται κατά κύριο λόγο από το αν βρίσκεται στη σκιά ή αν είναι εκτεθειμένος στον ήλιο. Τον Ιούλιο του 2026 ερευνητές του Πανεπιστημίου της Σεβίλλης κατέληξαν στο ίδιο συμπέρασμα, όχι με τη διαίσθηση του μέσου πεζού αλλά με δορυφορικές εικόνες, drones, αισθητήρες και προσομοιώσεις σε υπολογιστή.
Αντί για τις τέντες της Σεβίλλης, άλλες πόλεις επέλεξαν διαφορετικά μέτρα. Σε ολόκληρες γειτονιές του Λος Άντζελες οι δρόμοι καλύφθηκαν με ανοιχτόχρωμη επίστρωση που ανακλά τον ήλιο. Στη Βαρκελώνη λειτουργούν περισσότερα από 500 κλιματικά καταφύγια, δηλαδή χώροι όπου το κοινό μπορεί να προφυλαχθεί από τη ζέστη. Το ίδιο κάνουν με άλλη νομική βάση η Αθήνα, η Μασσαλία, η Ρώμη και η Λισαβόνα.
Γιατί το θερμόμετρο δεν μπορεί να πει όλη την αλήθεια
Με θερμοκρασία αέρα γύρω στους 36°C (97°F) ο πεζός στη σκιά νιώθει πολύ λιγότερη ζέστη από τον πεζό στην άσφαλτο περικυκλωμένο από κτίρια που όλη μέρα αποταμίευαν θερμότητας από τον ήλιο.
Το ανθρώπινο σώμα δεν ζεσταίνεται μόνο από τον αέρα. Ζεσταίνεται τόσο από τον ήλιο που πέφτει πάνω του, όσο και από τη θερμότητα που εκπέμπουν οι τοίχοι και το έδαφος. Η θερμοκρασία που δείχνει η εφαρμογή καιρού του κινητού, αφορά αποκλειστικά τη θερμοκρασία του αέρα. Δεν αφορά το ανθρώπινο δέρμα.
Πόση ζέστη νιώθει πραγματικά ο άνθρωπος στον δρόμο και ποια μέτρα τη μειώνουν μελετά από το 2025 έως το 2029 διεθνές ερευνητικό πρόγραμμα του Διεθνούς Οργανισμού Ενέργειας με τίτλο «Sustainable Cooling in Cities» (Βιώσιμη ψύξη στις πόλεις). Το πρόγραμμα εξετάζει ποια μέτρα δροσίζουν πραγματικά τους ανθρώπους, πόσο και σε ποιες συνθήκες. Τα ευρήματα που ακολουθούν παρουσιάστηκαν στα σεμινάριά του το καλοκαίρι του 2026 και μερικά προέρχονται από δημοσιευμένες μελέτες (δείτε τις Πηγές στο τέλος του άρθρου).
Στη Σεβίλλη η σκιά δροσίζει περισσότερο από το πράσινο
Η ομάδα του Πανεπιστημίου της Σεβίλλης σύγκρινε τη σκιά, τη φύτευση και τα ανοιχτόχρωμα δάπεδα ξεκινώντας από την κλίμακα της πόλης και κατεβαίνοντας μέχρι τις πλατείες και τις αυλές των σπιτιών. Σύμφωνα με την ερευνήτρια V. L. Cabeza που παρουσίασε τα αποτελέσματα. Η σκιά βγήκε πρώτη στην κατάταξη προστασίας του ανθρώπου από τη ζέστη. Η φύτευση και οι ανοιχτόχρωμοι δρόμοι βοηθούν, αλλά λιγότερο.
Για έναν δήμο, για μια πόλη, αυτό σημαίνει ότι τα πόσα στρέμματα πρασίνου έχει μια περιοχή, δεν μας λέει και πόσο δροσερή είναι για τον πεζό. Για να φέρει αποτελέσματα ένα (όχι φθηνό) πρόγραμμα δενδροφύτευσης, οφείλει πρώτα να έχει μελετηθεί ποιες περιοχές πρέπει να σκιάζονται στις 14:00 το μεσημέρι. Δηλαδή αυτές που διέρχεται η μεγαλύτερη μάζα πεζών. Κατά την εκτίμηση του γράφοντος, λίγα δέντρα ή μια τέντα στη σωστή θέση μπορεί να ανακουφίσουν τον πεζό πολύ περισσότερο από ένα πάρκο σε μια περιοχή που δεν βρίσκεται στην καθημερινή διαδρομή του.
Στο Λος Άντζελες ο δρόμος δρόσισε αλλά ο πεζός όχι και τόσο
Οι δρόμοι με ανοιχτόχρωμη επιφάνεια ζεσταίνονται λιγότερο γιατί ανακλούν τον ήλιο και απορροφούν λιγότερη θερμότητα από τους κοινούς μαύρους ασφάλτινους δρόμους. Όμως ο ήλιος που δεν ανακλά ο δρόμος, δεν… επιστρέφει στον Ήλιο. Ανακλάται προς τους ανθρώπους.
Το 2019 ερευνητές, μεταξύ των οποίων η A. Middel, μέτρησαν στο Λος Άντζελες ότι όποιος στεκόταν πάνω σε τέτοια επίστρωση δεχόταν αισθητά περισσότερο ήλιο από ό,τι πάνω σε συνηθισμένη άσφαλτο.
Το 2022 η εταιρεία GAF, που πουλά τέτοια ανακλαστικά υλικά, κάλυψε 18 οικοδομικά τετράγωνα δρόμων στην Pacoima, μια γειτονιά του Λος Άντζελες στην κοιλάδα San Fernando και μία από τις θερμότερες περιοχές της πόλης. Η μελέτη δημοσιεύθηκε το 2024 και κατέγραψε ότι τις ημέρες του καύσωνα η θερμοκρασία του αέρα στις περιοχές με ανακλαστικό υλικό στο δρόμο ήταν 1,9°C (3,5°F) χαμηλότερη από τη διπλανή γειτονιά χωρίς επίστρωση. Όσο για τη ζέστη που νιώθει το ανθρώπινο σώμα, στις γειτονιές με ανακλαστικά υλικά η ανακούφιση δεν ξεπερνούσε τους 1°C (1,8°F).
Η εξήγηση είναι απλή. Το ανοιχτόχρωμο οδόστρωμα δροσίζει τον δρόμο και λίγο τον αέρα, αλλά το αν δροσίζει τον πεζό εξαρτάται από το σημείο όπου στέκεται. Το συμπέρασμα συμφωνεί με το εύρημα της Σεβίλλης.
Οι Ψεκαστήρες νερού δροσίζουν, αλλά μόνο στον ξηρό αέρα
Οι ψεκαστήρες νερού που συναντάμε σε καφετέριες και σταθμούς ψεκάζουν με ανεμιστήρα ένα νέφος σταγονιδίων που εξατμίζεται, με αποτέλεσμα να δροσίζεται ο αέρας. Από μια ανασκόπηση μελετών 20 ετών προέκυψε ότι, πράγματι, οι ψεκαστήρες είναι αποτελεσματικοί αφού στο χώρο εμβέλειάς τους καταγράφεται μείωση θερμοκρασίας κοντά στους 8°C (14°F).
Βέβαια, το αποτέλεσμα εξαρτάται πολύ από το κλίμα αφού ο ξηρός αέρας απορροφά εύκολα την υγρασία και ο υγρός όχι. Στο ξηρό Abu Dhabi έχουν μετρηθεί μειώσεις έως 16°C (29°F) όμως στο υγρό Τόκιο η αντίστοιχη μείωση κυμάνθηκε μεταξύ 1,5 μέχρι 2,5°C (2,7–4,5°F). Επιπλέον, οι ψεκαστήρες καταναλώνουν νερό και ρεύμα, οπότε εκτός από την κατανάλωση ενέργειας απαιτείται και έλεγχος της ποιότητας του νερού που καταλήγει πάνω σε ανθρώπους. Οι ψεκαστήρες τις ημέρες του καύσωνα προσφέρουν ανακούφιση σε συγκεκριμένα σημεία αναμονής ή ανάπαυσης. Όχι όμως σε μια ολόκληρη πόλη.
Από τη Βαρκελώνη ως την Αθήνα με τα κλιματιζόμενα καταφύγια
Η Βαρκελώνη ξεκίνησε το 2020 το δίκτυο κλιματικών καταφυγίων με 70 χώρους και το 2026 έφτασε τους 500. Σύμφωνα με τον δήμο, το 99% των κατοίκων έχει καταφύγιο σε απόσταση έως 10 λεπτών με τα πόδια. Τα περισσότερα είναι κλειστοί χώροι, όπως βιβλιοθήκες, δημοτικές αίθουσες και κέντρα γειτονιάς, που ψύχονται στους 26°C (79°F). Ο δήμος σημειώνει ότι τις ημέρες του καύσωνα τα υπαίθρια σκιερά καταφύγια μπορεί να μην είναι αρκετά δροσερά.
Στη Βαρκελώνη και στη Μασσαλία ο δήμος, στη Ρώμη ο δήμαρχος με ειδική απόφαση που ενεργοποιείται όταν το Υπουργείο Υγείας κηρύσσει τον υψηλότερο βαθμό κινδύνου, στην Ελλάδα το Υπουργείο Υγείας με ετήσια εγκύκλιο προς όλους τους δήμους και στην Πορτογαλία η κυβέρνηση με αίτημα προς τους δήμους.
Τα καταφύγια ανακουφίζουν, αλλά παράγουν και θερμότητα
Το μέτρο των καταφυγίων προστατεύει τον ευάλωτο πληθυσμό που καταφεύγει στη δημοτική βιβλιοθήκη. Όμως το κλιματιστικό που αφαιρεί θερμότητα από την βιβλιοθήκη, ταυτόχρονα την επιστρέφει στον δρόμο. Το κλιματιστικό δεν την εξαφανίζει τη θερμότητα. Τη μεταφέρει έξω μαζί με τη θερμότητα που παράγει το ίδιο το κλιματιστικό από το ρεύμα που καταναλώνει.
Παράδειγμα:
- Ένα κλιματιστικό αφαιρεί από μια αίθουσα 3 κιλοβατώρες θερμότητας.
- Για να το κάνει καταναλώνει 1 κιλοβατώρα ρεύματος.
- Η εξωτερική μονάδα βγάζει έξω 3 κιλοβατώρες από την αίθουσα συν μία ακόμα κιλοβατώρα από το ίδιο. Σύνολο 4 κιλοβατώρες θερμότητας!
Η Μασσαλία δείχνει μια εναλλακτική λύση. Δύο δίκτυα της πόλης, το Massileo και το Thassalia, ψύχουν κτίρια ολόκληρων περιοχών με θαλασσινό νερό, οπότε η θερμότητα καταλήγει στη θάλασσα και όχι στον δρόμο.
Τι μπορεί να κάνει μια πόλη
Η ευρύτερη περιοχή της Βαρκελώνης δείχνει μία κατεύθυνση. Σύμφωνα με τον διευθυντή δημόσιων χώρων της Βαρκελώνης, κάθε νέο έργο σε δρόμο, πλατεία ή πάρκο πρέπει να περιλαμβάνει σκίαση, φύτευση, αξιοποίηση του νερού της βροχής και συγκεκριμένους στόχους για τη ζέστη που θα νιώθουν οι πολίτες. Μετρήσεις από την εφαρμογή του μέτρου δεν έχουν δημοσιευθεί ακόμη.
Για να τεθούν τέτοιοι στόχοι, η ζέστη πρέπει να μετρηθεί όπως τη νιώθει ο άνθρωπος. Γι αυτό το λόγο οι ερευνητές δεν μετρούν μόνο τη θερμοκρασία του αέρα. Μετρούν και τη μέση θερμοκρασία ακτινοβολίας, ένα μέγεθος που δείχνει πόση θερμότητα δέχεται το σώμα από τον ήλιο και από όλες τις επιφάνειες γύρω του και θεωρείται αξιόπιστος δείκτης για το πόσο άνετα νιώθει ο άνθρωπος. Στο Λος Άντζελες οι ερευνητές τη μέτρησαν με φορητό σταθμό που μετακινούσαν στα πεζοδρόμια από τις 11 το πρωί έως τις 9 το βράδυ, στο ύψος και στις διαδρομές ενός πεζού.
Το διεθνές πρόγραμμα καταγράφει πώς συνδυάζονται οι μετρήσεις. Όργανα που μετακινούνται κατά μήκος διαδρομών εντοπίζουν τα θερμότερα σημεία, δορυφορικές εικόνες δείχνουν τη θερμοκρασία των επιφανειών σε ολόκληρη την πόλη, μόνιμοι μετεωρολογικοί σταθμοί καταγράφουν πώς αλλάζει η ζέστη μέρα με τη μέρα και φορητές συσκευές που φορούν εθελοντές μετρούν τους παλμούς και τη θερμοκρασία του δέρματός τους. Με βάση αυτές τις μεθόδους το πρόγραμμα ετοιμάζει οδηγίες για τις μετρήσεις και έναν οδηγό που θα βοηθά τους δήμους να επιλέγουν τα μέτρα που ταιριάζουν στο κλίμα και στην πυκνότητα κάθε περιοχής.
Μέχρι να εκδοθεί ο οδηγός, από τα ευρήματα που παρουσιάζει αυτό το άρθρο προκύπτουν τρεις ενέργειες που μπορεί να κάνει ήδη ένας δήμος με μεσογειακό κλίμα:
- Να καταγράψει σε χάρτη πού υπάρχει σκιά στους κεντρικούς πεζόδρομους, στα πεζοδρόμια και στις στάσεις λεωφορείων από τις 12:00 έως τις 17:00 τον Ιούλιο, γιατί η σκιά είναι το αποτελεσματικότερο μέτρο για τον πεζό.
- Να κάνει έρευνα στους κατοίκους και να καταγράψει σε χάρτη τους πλέον πολυσύχναστους διάδρομους κίνησης, πεζοδρόμια, στάσεις λεωφορείων, πολυσύχναστες υπηρεσίες. Πρέπει να ξέρει πού να παρέμβει. Εκεί που περνάει ο κόσμος.
- Να μετρά πριν και μετά από κάθε έργο τη θερμοκρασία του αέρα και τη μέση θερμοκρασία ακτινοβολίας στο ύψος του πεζού, γιατί χωρίς τη μέτρηση πριν από το έργο δεν υπάρχει σύγκριση και χωρίς τη μέτρηση μετά δεν υπάρχει αποτέλεσμα.
- Να δημοσιεύει τα αποτελέσματα των μετρήσεων μαζί με τις δράσεις του, καθώς και τις προτεινόμενες διαδρομές με σκίαση.
Πηγές
- IEA EBC Annex 97, «Sustainable Cooling in Cities». Αρχική σελίδα του διεθνούς προγράμματος, με τον σκοπό, τη διάρκεια και τους συντονιστές του. https://annex97.iea-ebc.org/
- IEA EBC Annex 97, «Annex 97 Subtasks». Αναλυτική περιγραφή των εργασιών του προγράμματος, με τις μεθόδους μέτρησης που εξετάζει και τους οδηγούς που ετοιμάζει για μελετητές και δήμους. https://annex97.iea-ebc.org/subtasks
- AIVC, venticool και IEA EBC Annex 97, διαδικτυακό σεμινάριο της 7ης Σεπτεμβρίου 2026. Πρόγραμμα του σεμιναρίου με τις διαφάνειες και τις βιντεοσκοπήσεις των ομιλιών για τις μεθόδους μέτρησης, τους ψεκαστήρες νερού και τις πολιτικές 13 πόλεων. https://www.inive.org/event/7-september-2026-webinar-ebc-annex-97cities-tcp-task-5-sustainable-cooling-cities-learnings
- Holzer P., παρουσίαση του προγράμματος. Διαφάνειες του συντονιστή με το χρονοδιάγραμμα και το συμπέρασμα του προηγούμενου προγράμματος ότι ο δρόμος και τα κτίρια επηρεάζουν το ένα τη θερμοκρασία του άλλου. https://www.aivc.org/system/files/16_WS_Annex%2097.pdf
- López Cabeza V., «Decoding Outdoor Thermal Comfort», σεμινάριο της 22ας Ιουλίου 2026. Περίληψη και βιντεοσκόπηση της παρουσίασης της ομάδας του Πανεπιστημίου της Σεβίλλης, με το εύρημα ότι η σκιά είναι το αποτελεσματικότερο μέτρο για τον πεζό. https://annex97.iea-ebc.org/event?EventID=9959
- Gassul A., σεμινάριο της 24ης Ιουνίου 2026. Περίληψη και βιντεοσκόπηση της παρουσίασης για τον σχεδιασμό δρόμων, πλατειών και πάρκων στη Μητροπολιτική Περιοχή της Βαρκελώνης. https://annex97.iea-ebc.org/event?EventID=9957
- Monocle, «Seville holds the secrets to managing the blistering summer heat», 2025. Ρεπορτάζ για τα μέτρα της Σεβίλλης κατά της ζέστης, με αναφορά στις τέντες της Calle Sierpes και της Calle Tetuán. https://monocle.com/affairs/urbanism/seville-summer-heat-management/
- «Measuring the impacts of a real-world neighborhood-scale cool pavement deployment on albedo and temperatures in Los Angeles», Environmental Research Letters, 2022. Επιστημονική εργασία για τα ανοιχτόχρωμα οδοστρώματα του Λος Άντζελες, που συνοψίζει και τις μετρήσεις της Middel για τον ήλιο που δέχεται ο πεζός. https://iopscience.iop.org/article/10.1088/1748-9326/ac58a8
- UCLA Luskin, «On-the-Ground Guidance for L.A.’s Far-Reaching Climate Strategy», 2021. Άρθρο του Πανεπιστημίου UCLA για τις μετρήσεις του 2019 με φορητό σταθμό σε δρόμους με ανοιχτόχρωμη επίστρωση και για τη μέση θερμοκρασία ακτινοβολίας. https://luskin.ucla.edu/news/on-the-ground-guidance-for-l-a-s-far-reaching-climate-strategy/
- Taha H. και συνεργάτες, μελέτη για την Pacoima, Environmental Research Communications, 2024. Πλήρης επιστημονική εργασία με τις μετρήσεις ενός έτους πριν και μετά την επίστρωση των δρόμων της Pacoima. https://iopscience.iop.org/article/10.1088/2515-7620/ad2a8e
- Climate Resolve, «Cool Surfaces in Pacoima». Σελίδα της οργάνωσης που συμμετείχε στο έργο, με την έκταση της επίστρωσης και το υλικό που χρησιμοποιήθηκε. https://climateresolve.org/cool-surfaces-in-pacoima/
- Ulpiani G. (2019), «Water mist spray for outdoor cooling: A systematic review of technologies, methods and impacts», Applied Energy 254, 113647. Ανασκόπηση όλων των μελετών για τους ψεκαστήρες νερού σε υπαίθριους χώρους. Η πλήρης πρόσβαση απαιτεί συνδρομή. https://doi.org/10.1016/j.apenergy.2019.113647
- «Urban heat mitigation through misting, and its role in broader blue infrastructure portfolios», Landscape and Urban Planning, 2025. Περίληψη επιστημονικής εργασίας με μετρήσεις ψεκαστήρων σε ξηρές και υγρές πόλεις. https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0169204624002895
- «Experimental Verification of Mist Cooling Effect in Front of Air-Conditioning Condenser Unit, Open Space, and Bus Stop», Atmosphere 14(1), 177, 2023. Ελεύθερα διαθέσιμη επιστημονική εργασία με μετρήσεις ψεκαστήρων σε πάρκο και σε στάσεις λεωφορείων. https://www.mdpi.com/2073-4433/14/1/177
- Ajuntament de Barcelona, «Climate shelters network». Σελίδα του Δήμου Βαρκελώνης για το δίκτυο κλιματικών καταφυγίων, με κατάλογο και χάρτη των χώρων. https://www.barcelona.cat/barcelona-pel-clima/en/specific-actions/climate-shelters-network
- betevé, «500 refugis climàtics a Barcelona» [500 κλιματικά καταφύγια στη Βαρκελώνη], 16 Ιουνίου 2026. Είδηση του δημοτικού μέσου ενημέρωσης της Βαρκελώνης με τα στοιχεία του δικτύου για το 2026. https://beteve.cat/medi-ambient/500-refugis-climatics-barcelona-estiu-2026/
- Ajuntament de Barcelona, «Més refugis climàtics per protegir-se de la calor» [Περισσότερα κλιματικά καταφύγια για προστασία από τη ζέστη]. Ανακοίνωση του δήμου με τις προϋποθέσεις λειτουργίας των καταφυγίων, μεταξύ αυτών τη θερμοκρασία των 26°C. https://www.barcelona.cat/infobarcelona/ca/tema/emergencia-climatica/creix-la-xarxa-de-refugis-climatics-per-protegir-se-de-la-calor-2_1523806.html
- My-OTA.gr, «Εγκύκλιος Υπουργείου Υγείας: Σε επιφυλακή οι Δήμοι για τον καύσωνα», 20 Ιουλίου 2026. Είδηση για την εγκύκλιο του 2026 με σύνδεσμο προς το πλήρες κείμενο της εγκυκλίου. https://www.myota.gr
- Ville de Marseille, «Informations et dispositifs mis en place par la Ville de Marseille. Canicule» [Μέτρα του Δήμου Μασσαλίας για τον καύσωνα], 2024. Φυλλάδιο του δήμου με τα κλιματιζόμενα δημόσια κτίρια και τον χάρτη τους. https://www.marseille.fr/sites/default/files/2025-01/brochure_canicule-2024_v-01-08.pdf
- Selectra, «Canicule: toutes les mesures de la Ville de Marseille pour affronter la chaleur» [Όλα τα μέτρα του Δήμου Μασσαλίας για τη ζέστη], 8 Ιουλίου 2026. Άρθρο εταιρείας σύγκρισης τιμών ενέργειας με περιγραφή των δικτύων ψύξης με θαλασσινό νερό Massileo και Thassalia. https://selectra.info/energie/actualites/marche/canicule-marseille-mesures-mairie-plan-lieux-frais
- Roma Capitale, «Prevenzione incendi e ondate di calore, i dettagli dell’ordinanza» [Πρόληψη πυρκαγιών και καύσωνα, οι λεπτομέρειες της απόφασης], 2026. Ανακοίνωση του Δήμου Ρώμης για την απόφαση του δημάρχου και τους κλιματιζόμενους χώρους που ανοίγουν σε καύσωνα. https://www.comune.roma.it/web/it/notizia/prevenzione-incendi-ondate-calore-ordinanza-roma-2026.page
- Observador, «Calor. Lisboa tem dois pavilhões preparados para abrigo temporário de população mais vulnerável» [Η Λισαβόνα έχει δύο γυμναστήρια έτοιμα ως καταφύγια], 1 Ιουλίου 2026. Είδηση για την ανακοίνωση του Δήμου Λισαβόνας και το αίτημα της κυβέρνησης προς τους δήμους. https://observador.pt/2026/07/01/calor-lisboa-tem-dois-pavilhoes-preparados-para-abrigo-temporario-de-populacao-mais-vulneravel/
- Jornal de Notícias, «Câmara de Lisboa anunciou abrigos para o calor que ainda não estão prontos» [Ο Δήμος Λισαβόνας ανακοίνωσε καταφύγια που δεν είναι ακόμη έτοιμα], 2 Ιουλίου 2026. Ρεπορτάζ για την επίσκεψη δημοσιογράφων στα δύο γυμναστήρια. https://www.jn.pt/nacional/artigo/camara-de-lisboa-anunciou-abrigos-para-o-calor-que-ainda-nao-estao-prontos/18101855
