Το ψεύτικο δίλημμα: Ανάπτυξη ή Πλανήτης;
Κάποιος σου δείχνει δύο πόρτες και σου λέει πίσω από μία θα βρεις ανάπτυξη, δουλειές, νοσοκομεία, σχολεία και έναν πλανήτη που σιγοκαίγεται αλλά πίσω από την άλλη, έναν πλανήτη που ανασαίνει και ταυτόχρονα μια κοινωνία που φτωχαίνει και γυρίζει πίσω μια δεκαετία κάθε τρία χρόνια. Διάλεξε, σου λέει. Βρώμικη ανάπτυξη ή καθαρό πλανήτη;
ΑΥΤΟ ΛΕΓΕΤΑΙ ΨΕΥΔΟΔΙΛΗΜΜΑ
Ψευδοδίλημμα έχουμε όταν σου δίνουν μόνον δύο επιλογές για να μην στρέψεις την προσοχή σου στην τρίτη, εκείνη που χαλάει τη συνταγή. Γιατί όσο εσύ στέκεσαι αμήχανος μπροστά στις δύο που σου έδειξαν, οι οικονομίες που παράγουν το 92% του παγκόσμιου ΑΕΠ κάνουν ήδη αυτό που το θεωρούσαμε αδύνατον. Μεγαλώνουν και ταυτόχρονα ρυπαίνουν λιγότερο.
Η Βρετανία το 2024 είχε σχεδόν τις μισές εκπομπές απ’ ό,τι το 1990 αλλά το ΑΕΠ της μεγάλωσε κατά 86%. Σε παγκόσμιο επίπεδο, μέσα σε τριάντα χρόνια, ενάμισι δισ. άνθρωποι βγήκαν από συνθήκες ακραίας φτώχειας όχι με κηρύγματα αλλά με ανάπτυξη. Όσο γι’ αυτούς που πουλάνε “πράσινη συνείδηση”, πιάστηκαν τόσες φορές να λένε ψέματα που η ίδια η Κομισιόν αναγκάστηκε να τους μετρήσει και τους βρήκε πάνω από τους μισούς – Διαβάστε εδώ https://op.europa.eu/en/publication-detail/-/publication/f7c4cb8b-f877-11ee-a251-01aa75ed71a1/language-en
Η ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΜΑΣ ΕΒΓΑΛΕ ΚΥΡΙΟΛΕΚΤΙΚΑ ΑΠΟ ΤΗ ΛΑΣΠΗ
Η ανάπτυξη δεν είναι η πλεονεξία. Είναι το εργαλείο με το οποίο ο άνθρωπος παύει να ξαγρυπνά για το αν αύριο θα έχει γάλα το παιδί του.
Από τη στιγμή που ο άνθρωπος τιθάσευσε τη φωτιά και έφτιαξε τα πρώτα του εργαλεία, κάθε φορά που παρήγαγε περισσότερα ζούσε καλύτερα. Περισσότερο φαγητό, καλύτερη στέγη, λιγότερους θανάτους παιδιών πριν τα πέντε. Η βιομηχανική επανάσταση δεν έφερε μόνον καμινάδες. Έβγαλε εκατοντάδες εκατομμύρια ανθρώπους από την εξαθλίωση και την πείνα.
Και δεν μιλάμε για κάτι που ανήκει στο παρελθόν. Μέσα σε 32 χρόνια, από το 1990 ως το 2022, σχεδόν ενάμισι δισεκατομμύριο άνθρωποι βγήκαν από συνθήκες ακραίας φτώχειας, εκεί κάτω όπου σήμερα απέμειναν ακόμη γύρω στα 800 εκατομμύρια. Περίπου ένας στους δέκα ανθρώπους του πλανήτη ζει ακόμη με λιγότερα από τρία δολάρια την ημέρα. Ένα πράγμα μάθαμε. Ότι η φτώχεια πέφτει σταθερά μόνον εκεί όπου οι οικονομίες μεγαλώνουν. Ας το κρατήσουμε αυτό γιατί θα το χρειαστούμε παρακάτω.
ΑΠ’ ΤΗΝ ΑΛΛΗ ΜΕΡΙΑ, Ο ΠΛΑΝΗΤΗΣ ΔΕΝ ΛΕΕΙ ΨΕΜΑΤΑ
Το πρόβλημα είναι αληθινό. Το διοξείδιο του άνθρακα βρίσκεται σήμερα στα υψηλότερα επίπεδα των τελευταίων δύο εκατομμυρίων ετών. Όχι των τελευταίων διακοσίων. Δύο εκατομμυρίων. Ο σωματότυπος του τότε Homo erectus σήμερα δεν θα άντεχε αυτούς τους ρύπους ούτε τις σημερινές θερμοκρασίες.
Ο πλανήτης είναι ήδη γύρω στους 1,3 με 1,4 βαθμούς πιο ζεστός απ’ ό,τι πριν τη βιομηχανική επανάσταση ενώ το 2024 ήταν η πρώτη χρονιά που η μέση θερμοκρασία ξεπέρασε τον 1,5 βαθμό Κελσίου. Οι παγκόσμιες εκπομπές CO2 δεν φρενάρουν. Σύμφωνα με τον ΟΗΕ, το 2023 χτύπησαν νέο ρεκόρ με πάνω από 57 δισ. τόνους ισοδύναμου διοξειδίου.
Το ερώτημα λοιπόν δεν είναι αν υπάρχει πρόβλημα. Υπάρχει. Το ερώτημα είναι αν για να το λύσουμε πρέπει να γυρίσουμε στη φτώχεια. Και η απάντηση είναι μία και καθαρή. Όχι.
ΔΥΟ ΛΟΓΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΠΟΣΥΝΔΕΣΗ
Παλιά η ανάπτυξη και η ρύπανση ήταν δεμένες σαν δύο κρατούμενοι στην ίδια χειροπέδη. Όπου τραβούσε ο πιο δυνατός, κατά κανόνα η ανάπτυξη, ακολουθούσε σερνόμενος κι ο άλλος, η ρύπανση. Μεγάλωνε η οικονομία και ανέβαιναν μαζί της οι ρύποι. Αποσύνδεση σημαίνει να σπάσεις αυτή τη χειροπέδη. Να περπατά η οικονομία μπροστά χωρίς να σέρνει πια δεμένη πίσω της τη ρύπανση.
Η αποσύνδεση έρχεται σε δύο γεύσεις
* Στη σχετική αποσύνδεση, όπου οι ρύποι ανεβαίνουν μεν, αλλά πολύ πιο αργά απ’ όσο μεγαλώνει η οικονομία. Επειδή παράγεις πιο έξυπνα.
* Και στην απόλυτη αποσύνδεση, όπου η οικονομία μεγαλώνει ενώ οι ρύποι πέφτουν σε απόλυτα νούμερα. Λιγότεροι ρύποι, περισσότερο προϊόν.
ΤΟ ΠΡΩΤΟΣΕΛΙΔΟ ΠΟΥ ΔΕΝ ΔΗΜΟΣΙΕΥΘΗΚΕ
Πέρυσι, μια ανάλυση του βρετανικού ινστιτούτου ECIU μελέτησε 113 χώρες που όλες μαζί παράγουν πάνω από το 97% της παγκόσμιας οικονομίας. Βρήκε ότι οι οικονομίες που παράγουν το 92% του παγκόσμιου ΑΕΠ έχουν ήδη αποσυνδεθεί, σχετικά ή απόλυτα, από το 2015 και μετά. Πριν τη Συμφωνία του Παρισιού το ποσοστό ήταν 77%. Μέσα σε μια και μόνο δεκαετία η αποσύνδεση από εξαίρεση έγινε κανόνας.
Παράδειγμα: Η Βρετανία το 2024 είχε εκπομπές κατά 54% χαμηλότερες απ’ ό,τι το 1990, σχεδόν τις μισές. Την ίδια περίοδο η οικονομία της δεν μίκρυνε. Μεγάλωσε. Και όχι, δεν μετακόμισαν τα εργοστάσιά τους στην Κίνα. Η μελέτη δεν σταμάτησε στην εύκολη απάντηση, οι επιστήμονες δεν τρώνε κουτόχορτο. Μέτρησαν και τους ρύπους που κρύβονται μέσα στα εισαγόμενα προϊόντα.
Το δίλημμα ανάπτυξη ή πλανήτης δεν είναι φιλοσοφικό ερώτημα. Είναι ένα ξεπερασμένο ερώτημα. Και είναι τα δεδομένα που το έχουν ξεπεράσει.
ΑΠΟΑΝΑΠΤΥΞΗ. ΜΙΑ ΟΜΟΡΦΗ ΙΔΕΑ ΠΟΥ ΤΟΝ ΛΟΓΑΡΙΑΣΜΟ ΤΟΝ ΠΛΗΡΩΝΟΥΝ ΟΙ ΑΔΥΝΑΜΟΙ
Υπάρχει και η αντίθετη σχολή. Λέγεται αποανάπτυξη. Η ιδέα είναι απλή και εκ πρώτης όψεως φαίνεται ηθική. Αφού η παραγωγή ρυπαίνει, λέει, ας παράγουμε λιγότερα. Ας συρρικνώσουμε σκόπιμα την παγκόσμια οικονομία για να ανασάνει ο πλανήτης. Ακούγεται σχεδόν γενναίο, είναι ιδιαίτερα εύπεπτο αρκεί να μην κάνεις τη σωστή ερώτηση: Ποιος πληρώνει τον λογαριασμό;
Διότι μικρότερη οικονομία θα πει λιγότερα – και άρα ακριβότερα – νοσοκομεία, λιγότερα – και άρα ακριβότερα – σχολεία, λιγότερες θέσεις εργασίας – και άρα μισθοί πείνας-, ανύπαρκτη ή πιο αργή έρευνα στα φάρμακα που θα σε κρατήσουν ζωντανό. Αλήθεια, όταν τα καλά φάρμακα γίνουν δυσεύρετα, ποιός θα μπορεί να τα αγοράσει; Ο αδύναμος ή ο ευκατάστατος;
Βλέπετε, αυτό που ξεχνούν οι υποστηρικτές της αποανάπτυξης είναι ότι όταν μια χώρα συρρικνώνεται, δεν συρρικνώνεται δίκαια. Ο πρώτος που μένει νηστικός είναι πάντα εκείνος που ποτέ δεν μπόρεσε να δημιουργήσει απόθεμα. Η ιστορία διδάσκει ότι κάθε φορά που οι οικονομίες πέρασαν ύφεση, η φτώχεια ανέβηκε, η υγεία χειροτέρεψε και οι κοινωνικές εντάσεις φούντωσαν. Και όχι ανάμεσα στα πλούσια στρώματα παρά μόνο στα φτωχά.
Το λάθος της αποανάπτυξης δεν είναι ότι αδιαφορεί για τον πλανήτη. Ενδιαφέρεται. Το λάθος της είναι ότι ζητάει θυσίες για λύσεις εκεί όπου υπάρχουν λύσεις χωρίς θυσίες.
Με δυο λόγια. Δεν χρειάζεται να σβήσεις το φως για να μην ξοδεύεις ρεύμα. Αλλάζεις τη λάμπα με ενεργειακή που φωτίζει το ίδιο και καίει λιγότερο. Η αποσύνδεση είναι ακριβώς αυτή η αλλαγή της λάμπας. Η αποανάπτυξη είναι το σκοτάδι.
Η ΠΡΑΣΙΝΗ ΥΠΟΚΡΙΣΙΑ
Ποιος θυμάται το Dieselgate; Η Volkswagen είχε εξοπλίσει ορισμένα μοντέλα της με λογισμικό που καταλάβαινε πότε γίνεται το τεστ ρύπων, δηλαδή όταν τοποθετούσαν το όχημα πάνω σε κυλιόμενο διάδρομο και δούλευαν οι τροχοί χωρίς να αλλάζει θέση. Την ώρα του τεστ το αυτοκίνητο καταλάβαινε τι έπρεπε να δείξει και φερόταν υποδειγματικά. Ρύποι σχεδόν μηδέν. Έξω στον δρόμο, τα ίδια ακριβώς αυτοκίνητα έβγαζαν οξείδια του αζώτου έως και 40 φορές πάνω από το όριο.
(Μια παρένθεση. Το κόλπο το έπιασαν τρεις φοιτητές που έβαλαν μια φορητή συσκευή μέτρησης ρύπων στο πορτμπαγκάζ και οδήγησαν από το Λος Άντζελες ως το Σιάτλ μετρώντας τους ρύπους σε πραγματικές συνθήκες, όχι στο εργαστήριο όπου το όχημα ήξερε να πει ψέματα. Κλείνει η παρένθεση.)
ΟΤΑΝ «ΟΛΟΙ ΛΕΝΕ ΨΕΜΑΤΑ», ΒΓΑΙΝΟΥΝ ΨΕΥΤΕΣ ΚΑΙ ΟΣΟΙ ΛΕΝΕ ΑΛΗΘΕΙΑ
Με τέτοια καμώματα, ο μέσος ενημερωμένος άνθρωπος δεν εμπιστεύεται τίποτα και κανέναν. Και όταν ο κόσμος δεν εμπιστεύεται τίποτα, δεν εμπιστεύεται ούτε τις πραγματικές λύσεις. Η πράσινη υποκρισία δεν βλάπτει μόνο τον πλανήτη. Θολώνει το τοπίο όπου ψάχνουμε να ξεχωρίσουμε ποιος δουλεύει στ’ αλήθεια και ποιος παίζει θέατρο.
ΠΕΝΤΕ ΚΙΝΗΣΕΙΣ, ΟΧΙ ΠΕΝΤΕ ΕΥΧΕΣ
Το ερώτημα είναι τι κάνουμε, πέρα από το να μαζεύουμε χαρτιά στο καλαθάκι της ανακύκλωσης. Τι πρέπει να κάνουμε σαν παγκόσμια κοινότητα που έχουμε πραγματικά βάλει στόχο να συμμαζέψουμε τη ρύπανση χωρίς να γυρίσουμε πίσω το ρολόι της ανάπτυξης;
* Πρώτον, βάζουμε τιμή στον ρύπο. Ο ενημερωμένος αναγνώστης θα πει, μα αυτό υπάρχει ήδη. Ναι, αλλά δεν επαρκεί. Στην Ευρώπη το σύστημα ETS λειτουργεί από το 2005 και ως το 2024 είχε βοηθήσει να πέσουν οι εκπομπές από την ηλεκτροπαραγωγή και τη βιομηχανία κατά 50% σε σχέση με το 2005. Δουλεύει, δηλαδή, όταν λειτουργεί σωστά. Το πρόβλημα είναι ότι η τιμή παραμένει χαμηλότερη από τα 100 ευρώ τον τόνο που οι περισσότεροι οικονομολόγοι θεωρούν αναγκαία για να αλλάξει πραγματικά η συμπεριφορά, αφού πολλές βιομηχανίες παίρνουν ακόμη δωρεάν δικαιώματα ενώ το σύστημα δεν καλύπτει ούτε τη γεωργία, ούτε τα μικρά κτίρια αλλά ούτε και τις μικρές επιχειρήσεις. Δεν αρκεί να έχεις τιμολογήσει τις εκπομπές. Πρέπει η τιμή να είναι αρκετά ψηλή ώστε να δίνει λύσεις, όχι άλλοθι.
* Δεύτερον, σταματάμε να πληρώνουμε τη ζημιά. Το 2024 οι κυβερνήσεις παγκοσμίως έδωσαν 725 δισεκατομμύρια δολάρια σε άμεσες επιδοτήσεις ορυκτών καυσίμων. Αν μετρήσουμε και το κόστος που δεν χρεώνεται, τη ρύπανση και την κλιματική ζημιά που δεν πληρώνει κανείς, το συνολικό ποσό ανεβαίνει στα 7,4 τρισ. δολάρια, δηλαδή πάνω από 6% του παγκόσμιου ΑΕΠ. Για τη σύγκριση, οι επιδοτήσεις σε καθαρές τεχνολογίες ήταν γύρω στα 70 δισεκατομμύρια το 2023. Ρυπαίνεις επιδοτούμενος και πληρώνεις ξανά με τη ζημιά. Αυτή είναι η αγορά σήμερα.
* Τρίτον, ρίχνουμε χρήμα στην έρευνα. Πυρηνική ενέργεια νέας γενιάς, καλύτερες μπαταρίες, έξυπνα δίκτυα. Αυτά δεν γίνονται μόνα τους. Χρειάζονται χρηματοδότηση πριν γίνουν βιώσιμα εμπορικά. Η ιστορία δείχνει ότι όταν υπάρχει σοβαρό δημόσιο κίνητρο, η τεχνολογία λύνει προβλήματα που έμοιαζαν άλυτα. Δίνουμε λοιπόν πραγματικά κίνητρα και αφήνουμε στην άκρη τις παλιομοδίτικες αντιδράσεις.
* Τέταρτον, σταματάμε τη σπατάλη. Λέγεται κυκλική οικονομία και σημαίνει κάτι απλό. Επισκευάζουμε αντί να πετάμε, ξαναχρησιμοποιούμε όπου γίνεται αντί να αγοράζουμε καινούργια. Αυτό δεν ισοδυναμεί με συρρίκνωση της οικονομίας, αφού μόνο στην ΕΕ, μέσα σε 4 χρόνια, από το 2014 ως το 2018, δημιουργήθηκαν πάνω από 500.000 νέες θέσεις εργασίας μόνο από δραστηριότητες κυκλικής οικονομίας. Η οικονομία δεν μικραίνει. Απλώς σταματάει να τρώει τον εαυτό της.
* Πέμπτον, να μην πατάμε πάνω στους αδύναμους. Και εδώ το πρόβλημα είναι ήδη μπροστά μας. Το 2024 το 30% των νοικοκυριών στην Ελλάδα δεν μπορούσε να θερμάνει επαρκώς το σπίτι του. Κάθε πράσινη πολιτική που ακριβαίνει το ρεύμα του νοικοκυριού που παγώνει χωρίς να το στηρίζει ταυτόχρονα δεν είναι κλιματική πολιτική. Είναι στεγνή αδικία. Και η αδικία εξαγριώνει.
Η ΜΕΤΑΒΑΣΗ Η ΘΑ ΕΙΝΑΙ ΔΙΚΑΙΗ Η ΔΕΝ ΘΑ ΓΙΝΕΙ ΠΟΤΕ
Τα δεδομένα το λένε καθαρά. Οικονομίες με το 92% του παγκόσμιου ΑΕΠ μεγαλώνουν σπάζοντας τη χειροπέδη της σύνδεσης. Μια ολόκληρη χώρα σαν τη Βρετανία έκοψε τις μισές εκπομπές της χωρίς να φτωχύνει ούτε μια λίρα. Ενάμισι δισεκατομμύριο άνθρωποι βγήκαν από τη φτώχεια όχι παρά την ανάπτυξη αλλά εξαιτίας της.
Η ανάπτυξη δεν είναι ο εμπρηστής. Είναι το πλαίσιο μέσα στο οποίο βρίσκεις τον πυροσβέστη. Ο στόχος δεν μπορεί να είναι η επιδείνωση της ζωής μας. Ο στόχος ήταν πάντα και θα παραμείνει η ανάπτυξη. Απλώς έφτασε η ώρα να γίνεται με το μικρότερο δυνατό αποτύπωμα στον πλανήτη.
Το ψεύτικο δίλημμα το στήνουν δύο στρατόπεδα τα οποία, χωρίς να το παραδέχονται, το ένα έχει ανάγκη το άλλο. Από τη μία εκείνοι που λένε “άσε τον πλανήτη, η οικονομία πάνω απ’ όλα”. Από την άλλη εκείνοι που λένε “άσε την ανάπτυξη, ο πλανήτης πάνω απ’ όλα”. Και οι δύο σου δείχνουν την δική τους κακή πόρτα και σου λένε αυτό είναι, διάλεξε. Όταν όμως πρέπει να διαλέξεις ανάμεσα σε δύο κακά, αυτό που θα διαλέξεις, κακό δεν θα είναι κι αυτό;
For the Prince
Καλοκαίρι, 2026
