Τρεις αρχηγοί, μία απόφαση

Έχω παρατηρήσει κάτι που θέλω να το καταγράψω, παρ’ ότι δεν είμαι ειδικός.

Ο άνθρωπος πιο συχνά απ’ όσο πρέπει, ισχυρίζεται ότι αποφασίζει με τη βάση τη λογική του. Έτσι λέει για τον εαυτό του. Αν όμως παρατηρήσεις την πορεία λήψης των αποφάσεών του (για τις οποία ισχυρίζεται ότι είναι «100% προϊόν λογικής») βλέπεις κάτι τελείως διαφορετικό. Βλέπεις ότι κινείται κυρίως από τα ένστικτα και τα συναισθήματά του και μετά παράγει την λογική αιτιολόγηση. Λέει «το έκανα διότι Α συν Β ίσον Γ» και δίνει την λογική εξήγηση. Η λογική εξήγηση φτάνει καταφανώς αργοπορημένη και είμαι σχεδόν βέβαιος ότι δεν ήταν αυτή που τον έσπρωξε να πάρει ετούτη και όχι εκείνη την απόφαση.

Δεν λέω ότι δεν υπάρχει λογική. Υπάρχει, και λύνει εξισώσεις, χτίζει γέφυρες, θεραπεύει αρρώστιες. Είναι ένα από τα πιο ισχυρά επιστημονικά εργαλεία που έχει αναπτύξει το ανθρώπινο είδος. Το θέμα μας δεν είναι αν υπάρχει λογική. Το θέμα είναι ότι κάθε φορά που καλούμαστε να αποφασίσουμε για κάτι, δηλαδή μερικές εκατοντάδες φορές την ημέρα, με ποια σειρά έρχεται η λογική στο προσκήνιο.

Η σειρά, όσο μπορώ να δω, είναι αυτή:

Πρώτα μιλάει το ένστικτο,
μετά μιλάει το συναίσθημα,
και τελευταία φτάνει η λογική αφού έχει παρθεί η απόφαση.

Ο αρχηγός είναι το ένστικτο

Όταν πας να περάσεις ένα δρόμο βλέπεις να έρχεται κατά πάνω σου ένα αυτοκίνητο πολύ πιο γρήγορα από όσο περίμενες. Τι κάνεις; Πετάγεσαι πίσω. Δεν σκέφτεσαι «Α, να ένα αυτοκίνητο που κινείται με ταχύτητα 60 χλμ/ώρα άρα η πιθανότητα σύγκρουσης είναι πάνω από 70%». Απλά πετάγεσαι πίσω. Μετά, αφού έχεις σωθεί, η συνείδηση σου εξηγεί τι έγινε. Αυτό είναι το ένστικτο. Δουλεύει πριν προλάβεις να σκεφτείς.

Το ίδιο γίνεται σε χιλιάδες άλλες μικρές αλλά καθοριστικές στιγμές. Στο σουπερμάρκετ επιλέγεις πιο εύκολα το τυρί σε συσκευασία που ενστικτωδώς σου φαίνεται «καθαρή» παρά ένα ενδεχομένως ποιοτικότερο ποροϊόν με λιγότερο δουλεμένη συσκευασία. Αυτό στη μικρή κλίμακα. Αλλά μήπως και σε μεγαλύτερες κλίμακες η εικόνα διαφέρει; Νομίζω ότι, αντίθετα, εκεί γίνεται πιο καθαρή. Στις χρηματιστηριακές φούσκες οι άνθρωποι αγοράζουν επειδή βλέπουν τους άλλους να αγοράζουν και πουλάνε επειδή βλέπουν τους άλλους να πουλάνε.

Το ένστικτο της αγέλης  είναι αρχέγονο. Σώζει συχνότερα από όσο σκοτώνει. Στα εκατομμύρια χρόνια που προηγήθηκαν όταν η ομάδα σου έτρεχε συνέφερε να τρέξεις κι εσύ από πίσω. Αν κοντοστεκόσουν για να αναλύσεις ποίος ο λόγος της γυφής, για ποιό λόγο τρέχουν όλοι, τότε σε έτρωγε το θηρίο απ’ το οποίο προσπαθούσαν οι άλλοι να γλιτώσουν. Το ίδιο και στις τραπεζικές κρίσεις. Ακούγονται φήμες για επερχόμενη κρίση και οι όλοι τρέχουν στις τράπεζες να πάρουν μετρητά πριν προλάβουν να σκεφτούν αν χρειάζεται. Μετά, τρέχουν στα σουπερμάρκετ και αδειάζουν τα ράφια από προϊόντα που δεν θα χρειαστούν ποτέ. Θυμάμαι με τον κορονοϊό ενόψει καραντίνας λίγων εβδομάδων, εξαφανίστηκαν τα χαρτιά υγείας. Μέχρι σήμερα, ακόμα δεν κατάλαβα τον λόγο.

Η κοινή λογική λέει «είμαστε πολιτισμένοι, ξεπεράσαμε τα ένστικτα». Μπα, δεν νομίζω. Τα ένστικτα είναι από πίσω μας, έχουν γερά μπράτσα και σπρώχνουν. Βεάβαι, κάποια δεν ταιριάζουν στο σύγχρονο περιβάλλον. Η αυτόματη δυσπιστία προς τον άγνωστο ήταν χρήσιμη όταν οι άνθρωποι ζούσαν σε ομάδες μερικών δεκάδων ατόμων στην ίδια σπηλιά. Όμως σε μία πόλη εκατομμυρίων, αυτόματη δυσπιστία προς τον άγνωστο απέχει ελάχιστα από την ξενοφοβία και τον ρατσισμό.

Η φυσική ροπή του ανθρώπου προς τη ζάχαρη και το λίπος ήταν χρήσιμη όσο το φαγητό σπάνιζε. Σήμερα η ζάχαρη και το λίπος παράγουν διαβήτη, παχυσαρκία και εμφράγματα. Το ένστικτο δεν πρόλαβε να ενημερωθεί ότι αλλάξαμε ζωή. Συνεχίζει να εκτελεί όπως ξέρει. Σου λέει, τώρα το φαγητό περισσεύει αλλά, στο μέλλον, πού ξέρεις τι γίνεται; Οπότε κάτσε εδώ και δίνε εντολές “φάε ζάχαρη, φάε λίπος” και αυτός αν θέλει ας βάλει τη λογική μπροστά και ας φρενάρει αν οι εξετάσεις αίματος δεν ήταν καλές.

Ο δεύτερος αρχηγός είναι το συναίσθημα

Όταν η κατάσταση δεν είναι κρίσιμη, το ένστικτο παραχωρεί τη θέση του στο συναίσθημα. Δες με ποιο τρόπο διαλέγεις σπίτι για να αγοράσεις ή να νοικιάσεις. Δεν είναι κάτι πιεστικό για να αποφασίσεις ενστικτωδώς τι θα κάνεις. Όμως σε κάποια σπίτια μπαίνεις μέσα και κάτι σε σφίγγει. Σε άλλα σπίτια κάτι σου προκαλεί ευχάριστα συναισθήματα. Αρνείσαι να επιλέξεις ένα σπίτι λέγοντας «τί να πω, δεν ξέρω, δεν μου γέμισε το μάτι…». Δεν μπορείς να το εξηγήσεις, ούτε και χρειάζεται. Το συναίσθημα έχει ήδη αποφασίσει. Μετά, αν κάποιος σε εξαναγκάσει να εξηγήσεις γιατί δεν το πήρες, μη φοβάσαι, εκεί έρχεται η λογική και σου βρει ακλόνητους λόγους. «Το φως ήταν ανεπαρκές», «ο δρόμος ήταν θορυβώδης», «στο μπάνιο δεν χωράει το στεγνωτήριο». Δεν ισχυρίζομαι ότι λες ψέματα. Λες όμως δικαιολογίες. Όχι αιτίες. Η αιτία ήταν το συναίσθημα.

Το ίδιο γίνεται και με τις συναναστροφές. Συναντάς κάποιον. Σου ταιριάζει ή δεν σου ταιριάζει. Πριν προλάβει να σου πει Καλημέρα, ξέρεις ήδη πώς νιώθεις γι’ αυτόν. Όλα τα υπόλοιπα είναι εξηγήσεις βασισμένες στην πρώτη εντύπωσή σου. Σε μελέτες σχετικά με συνεντεύξεις πρόσληψης προσωπικού, είναι καταγραμμένο ότι οι αποφάσεις για το αν θα προσληφθεί ο Α ή η Β παίρνονται τα πρώτα λίγα δευτερόλεπτα. Το υπόλοιπο δεκαπεντάλεπτο ο εργοδότης απλά συγκεντρώνει επιχειρήματα για να υποστηρίξει την αρχική του εντύπωση – απόφαση.

Σε ακόμα μεγαλύτερη κλίμακα, το συναίσθημα φανερώνεται ακόμα πιο έντονα. Δεν ξέρω τι νομίζεις, αλλά εγώ πιστεύω ότι οι εκλογές δεν κερδίζονται με προγράμματα. Κερδίζονται με συναισθήματα. Ο ψηφοφόρος ψηφίζει τον Υποψήφιο Α που τον κάνει να νιώθει φόβο για τον Υποψήφιο Β και ελπίδα για τον Υποψήφιο Α. Αυτόν δηλαδή που σου σερβίρει μια μεγάλη μερίδα οργής και μπόλικη υπερηφάνεια για τον εαυτό σου και την κοινωνική ομάδα στην οποία θεωρείς ότι ανήκεις. Είναι παρατηρημένο ότι ο Υποψήφιος Α που εξηγεί με νηφαλιότητα και ακλόνητα επιχειρήματα το πρόγραμμά του, χάνει από τον Υποψήφιο Β που λέει λιγότερα αλλά αγγίζει με μαεστρία το «λαϊκό αίσθημα». Δεν ισχυρίζομαι ότι αυτό είναι καλό. Λέω απλώς τί συμβαίνει.

Τρίτη και καταϊδρωμένη έρχεται η λογική

Φτάνει τελευταία, δουλεύει σκληρά νομίζοντας ότι αυτή είναι το αφεντικό χωρίς να καταλαβαίνει ότι στην πραγματικότητα την έστειλαν το ένστικτο και το συναίσθημα να καθαρίσει τη φάση.

Έχω παρατηρήσει αυτή την κίνηση σε σχεδόν κάθε συζήτηση. Συζητώ με έναν άνθρωπο. Διαφωνούμε σε ένα θέμα. Ανταλλάσσουμε επιχειρήματα. Αν τα επιχειρήματα του άλλου συντρίψουν τα δικά μου, δεν αλλάζω γνώμη. Παράγω νέα επιχειρήματα. Και όταν πλέον έχω εξαντληθεί και μου έχουν τελειώσει οι σφαίρες, επιμένω στη γνώμη μου με ένα «ΟΚ, συμφωνούμε ότι διαφωνούμε, πάμε παρακάτω». Η γνώμη μου δεν στηρίχθηκε ούτε μια στιγμή σε επιχειρήματα. Τα επιχειρήματα ήταν τα έπιπλα. Η γνώμη ήταν τα θεμέλια. Και τα θεμέλια ήταν το συναίσθημα.

Εδώ θα έρθει ο ορθολογιστής και θα πει, καλά ρε παιδιά, αλλά ο μαθηματικός που λύνει εξισώσεις, ο δικαστής που εφαρμόζει νόμο ή ο μηχανικός που υπολογίζει αν θα αντέξει το τάδε υποστύλωμα σε σεισμό, αυτοί δεν χρησιμοποιούν λογική; Φυσικά και χρησιμοποιούν λογικοί.Γιατί απλούστατα το πρόβλημα που πρέπει να λύσουν περιέχει λογική ήδη από την εκφώνηση. Δεν γίνεται να μην χρησιμοποιήσεις λογική. Δεν μπορείς να πεις «από διαίσθηση εκτιμώ ότι η ρίζα του 625 είναι το 25».

Όμως, έξω από το αυστηρό επιστημονικό πεδίο της λογικής, κανείς απ’ όλους αυτούς δεν μπορεί να εξηγήσει (με λογικά επιχειρήματα) για ποιο λόγο έγινε μαθηματικός, δικαστής ή πολιτικός μηχανικός. Οι λόγοι στη συντριπτική τους πλειοψηφία ήταν ενστικτώδεις ή συναισθηματικοί. ΟΚ, υπάρχουν και αποφάσεις παρμένες μέσα σε αυστηρά λογικό πλαίσιο, αλλά ακόμη και τότε, σπάνια θα ακούσεις λογικά επιχειρήματα για το γιατί κάποιος πήγε μεν στο πολυτεχνείο αλλά επέλεξε της σχολή των πολιτικών μηχανικών και όχι των μηχανολόγων.

Σε κάθε περίπτωση, η λογική σε οριοθετημένα προβλήματα δουλεύει υπέροχα. Όσο πιο στενό και άριστα διατυπωμένο είναι το πρόβλημα, τόσο πιο λογική είναι η λύση. Όσο πιο αόριστο και ανοιχτό είναι το πρόβλημα, τόσο πιο συναισθηματική είναι η απόφαση. Και – εγώ τουλάχιστον – έχω παρατηρήσει ότι τα πιο σημαντικά προβλήματα της ζωής μας είναι ανοιχτά και αόριστα διατυπωμένα.

Αυτό δεν κάνουν οι ψυχολόγοι; Αυτοί δεν είναι που σε βοηθούν να εντοπίσεις και να διατυπώσεις συναισθήματα και προβλήματα για να βρεις λύση σε ερωτήσεις όπως “βα τον παντρευτώ αυτόν;”, “να την πάρω αυτή τη δουλειά”, “πού να πάω να μείνω;”, “μου ταιριάζει αυτή η παρέα;”, ¨πώς να μεγαλώσω τα παιδιά μου;”

Σ’ όλα αυτά δεν υπάρχει εξίσωση για λύση. Υπάρχει ένστικτο και συναίσθημα. Και μετά έρχεται η λογική να ντύσει την απόφαση με ωραία ρούχα.

Έχω συναντήσει ανθρώπους που δηλώνουν «εγώ είμαι 100% λογικός» αλλά έχω παρατηρήσει ότι σχεδόν ποτέ δεν είναι. Είναι απλώς λιγότερο ενημερωμένος για τον εαυτό του. Έχει μάθει να μη βλέπει το συναίσθημα που τον κουμαντάρει, συχνά κάτι δυσάρεστο όπως περιφρόνηση για τους άλλους, ανάγκη να φαίνεται ανώτερος, φόβος ότι αν αναγνωρίσει συναίσθημα θα χάσει τον έλεγχο. Και όλο αυτό το πακέτο το ονομάζει «αντικειμενική κρίση» αλλά στο τέλος της ημέρας, κινείται όπως όλοι μας. Αυτός που αρνείται τα συναισθήματά του, δεν τα διαχειρίζεται. Τον διαχειρίζονται.

Δυσκολευόμαστε να το παραδεχτούμε γιατί η εποχή μας έχει ανυψώσει τη λογικότητα σε αξία. Κανείς δεν θέλει να εμφανιστεί συναισθηματικός, φοβάται μην τον χαρακτηρίσουν αδύναμο. Αλλά μήπως κι αυτός ο φόβος, συναίσθημα δεν είναι;

Κλείνω με κάποια χρήσιμα που εμένα με βοήθησαν κάπως

1. Όταν έχεις μπροστά σου ένα θέμα, μην πάρεις απόφαση με βάση τη μόνο τη λογική. Ξεκίνα ρωτώντας τι νιώθεις. Αν δεν το δεις, το συναίσθημα θα αποφασίσει χωρίς να το καταλάβεις, και εσύ θα νομίζεις ότι ήσουν λογικός. Δεν λέω να ακολουθήσεις τυφλά αυτό που νιώθεις. Λέω να το αναγνωρίσεις πρώτα, γιατί από εκεί θα κριθεί η απόφαση είτε το θέλεις είτε όχι. Παράδειγμα: Φίλος σου ζητάει μια μικρή χάρη και του λες ναι επειδή πράγματι η χάρη είναι μικρή και δεν σου στοιχίζει τίποτα να βοηθήσεις. Μετά είσαι εκνευρισμένος για τρεις ώρες χωρίς να ξέρεις για ποιο λόγο. Αν είχες ρωτήσει τι νιώθεις θα είχες παρατηρήσει την αγανάκτηση που συσσώρευσες για εκατοντάδες «μικρές χάρες» που του έκανες, χωρίς ποτέ να είδες ανταπόδοση απ’ αυτόν.

2. Πρόσεξε όσους σου παρουσιάζουν την απάντηση ως «απολύτως λογική». Είτε κρύβουν τα συναισθήματα από κάτω, είτε δεν τα βλέπουν οι ίδιοι. Στις δουλειές, στις σχέσεις, στις επενδύσεις, ζήτα την πραγματική εξήγηση, όχι την έτοιμη. Παράδειγμα: Ο σύντροφός σου ζητάει να χωρίσετε «…για απολύτως λογικούς λόγους. Δεν ταιριάζουμε!». Έξι μήνες αργότερα μαθαίνεις ότι όλα ξεκίνησαν από μία συγκεκριμένη βραδιά που πληγώθηκε και δεν μπόρεσε ποτέ να βρει λέξεις να σου το πει.

3. Όταν θέλεις να πείσεις κάποιον, βάλε στόχο το συναίσθημά του. Όχι με χειραγώγηση, αλλά με την αλήθεια. Μετά η λογική του θα έρθει μόνη της να συμφωνήσει. Αυτό κάνουν οι καλοί δάσκαλοι, οι καλοί επιστήμονες, οι καλοί ηγέτες. Παράδειγμα: Ο πατέρας σου είναι άρρωστος, το θεωρεί προβληματάκι και το αγνοεί. Δεν πάει για εξετάσεις. Του εξηγείς ότι αυτού του είδους τα συμπτώματα σχεδόν πάντα χειροτερεύουν. Του εμφανίζεις ποσοστά θνησιμότητας. Αυτός ακλόνητος. Όχι δεν πάω. Μέχρι που του λες «Φοβάμαι να σε χάσω μπαμπά». Σε μια βδομάδα έχει κλείσει το ραντεβού με τον γιατρό.

4. Όταν θυμώνεις πολύ, όταν φοβάσαι πολύ και όταν αγαπάς πολύ, μην παίρνεις σημαντικές αποφάσεις. Εκείνη την ώρα η λογική δεν προλαβαίνει καν να εμφανιστεί. Άφησε να περάσουν από λίγες ώρες μέχρι πολλές μέρες. Αν επιμένεις στην ίδια απόφαση, τότε προχώρα. Παράδειγμα: Για όλα τα μηνύματα που χειροτέρεψαν τη κατάσταση και έχεις μετανιώσει που τα έστειλες, όλα τα έστειλες στις τρεις το πρωί μετά από καυγά. Όσα έγραψες το επόμενο πρωί βοήθησαν να επουλωθούν οι πληγές και να αγαπήσετε περισσότερο ο ένας τον άλλο.

5. Μην εμπιστεύεσαι το ένστικτο σε όλα. Ναι, ΟΚ, σε ορισμένες περιπτώσεις είναι σωσίβιο σε ναυάγιο. Αλλά σε άλλες περιπτώσεις σε τραβάει προς εντελώς λάθος κατεύθυνση. Διότι απλούστατα διαβάζει το σήμερα με μάτια μιας της εποχής των πρώτων ανθρώπων. Όταν είσαι αντιμέτωπος με έναν διαφορετικό από σένα άνθρωπο, η λογική οφείλει να ξεπροβάλει και σε βάλει να αναρωτηθείς «του έδωσα την ευκαιρία ή όχι;». Παράδειγμα: Δίπλα σου στο αεροπλάνο κάθεται άνθρωπος αμίλητος, με τατουάζ στο λαιμό και ξυρισμένο κεφάλι. Το ένστικτό σου λέει: κάλεσε την αεροσυνοδό και ζήτα να σου αλλάξουν θέση. Μόλις έρχεται η αεροσυνοδός χαιρετάει με σεβασμό τον διπλανό σου και στην πορεία ανακαλύπτεις ότι είναι ειδικός παιδίατρος που επιστρέφει από συνέδριο για την παιδική νεφρική ανεπάρκεια.

Τελευταίο. Παρατήρησε με περιέργεια τον εαυτό σου, όχι με κριτική διάθεση. Δες πότε ξεκινάει η αντίδραση και πότε αρχίζεις τις εξηγήσεις. Στις περισσότερες περιπτώσεις η αντίδραση είναι προηγείται λίγα δευτερόλεπτα και η εξήγηση ακολουθεί. Όταν το δεις αρκετές φορές, σταματάς να πιστεύεις ότι είσαι «μόνο λογικός». Είναι ανακούφιση. Δεν χρειάζεται πια να υπερασπίζεσαι ένα παραμύθι.

For the Prince
Άνοιξη 2026